กฎการเล่นให้มีอารมณ์จากงานวิจัย KTH: ทดลองบนเปียโน
ถ้าให้คอมพิวเตอร์เล่นโน้ตตามที่เขียนเป๊ะทุกตัว เพลงจะฟังแข็งเหมือนเครื่องจักร นักวิจัยที่สถาบัน KTH ในกรุงสตอกโฮล์ม ประเทศสวีเดน นำโดยโยฮัน ซุนด์แบร์ก (Johan Sundberg) และทีม จึงศึกษาว่านักดนตรีเปลี่ยนจังหวะและความดังอย่างไรจนเพลงมีชีวิต แล้วเขียนออกมาเป็นชุดกฎให้โปรแกรมชื่อ Director Musices ใช้เล่นเพลง กฎเหล่านี้ไม่ใช่สูตรตายตัว แต่เป็นเครื่องมือดี ๆ ให้ผู้เรียนเปียโนทดลองว่าการเปลี่ยนเล็กน้อยแบบไหนทำให้เพลงพูดได้
งานแนวนี้ดำเนินมาหลายสิบปี และเป็นรากของงานวิจัยการเล่นดนตรีอย่างมีการแสดงออกด้วยคอมพิวเตอร์ บทความนี้คัดกฎที่เข้าใจง่ายมาแปลงเป็นแบบทดลองบนคีย์บอร์ด
นักวิจัยทำงานอย่างไร
ทีม KTH ใช้วิธีที่เรียกว่าการวิเคราะห์ด้วยการสังเคราะห์ คือเขียนกฎข้อหนึ่ง ให้คอมพิวเตอร์เล่นเพลงตามกฎนั้น แล้วให้นักดนตรีที่มีประสบการณ์ฟังและให้ความเห็นว่าฟังเป็นธรรมชาติขึ้นหรือไม่ ปรับกฎแล้วฟังซ้ำ วนเช่นนี้ไปเรื่อย ๆ กฎแต่ละข้อจึงผ่านหูของนักดนตรีจริงมาแล้ว
แต่ละกฎมีตัวเลขกำหนดความแรง เปิดมากก็เห็นผลชัด เปิดน้อยก็แค่แตะ ๆ ข้อสังเกตสำคัญคือ ถ้าเปิดแรงเกินไป เพลงจะฟังเกินจริงทันที
กฎที่นำมาลองบนเปียโนได้
- โค้งวลี เริ่มวลีช้าและเบาเล็กน้อย เร่งและดังขึ้นช่วงกลาง แล้วผ่อนลงตอนท้าย เหมือนประโยคที่คนพูด
- เสียงสูงดังขึ้น เมื่อทำนองไต่ขึ้น ให้น้ำหนักเพิ่มตามเล็กน้อย
- ความต่างของโน้ตสั้นยาว โน้ตสั้นเล่นให้สั้นลงอีกนิด โน้ตยาวยืดออกเล็กน้อย ทำให้จังหวะฟังมีชีวิต
- ช้าลงตอนจบ การชะลอก่อนจบเพลง ซึ่งทีมเดียวกันเคยศึกษาเปรียบเทียบกับจังหวะของคนวิ่งที่ค่อย ๆ หยุด
- เน้นคอร์ดที่ตึง คอร์ดที่ฟังไม่นิ่ง ให้น้ำหนักหรือเวลามากขึ้นเล็กน้อย ก่อนคลายสู่คอร์ดที่นิ่ง
แบบทดลองกฎทีละข้อ
เตรียมเพลงทดลอง
เลือกทำนองสั้นที่เล่นได้คล่องแล้ว ยาวประมาณแปดห้อง เช่น เพลงพื้นบ้านหรือเพลงเด็กที่คุ้นหู
รอบศูนย์: เล่นแบบเครื่องจักร
เปิดเครื่องให้จังหวะ แล้วเล่นทุกโน้ตเท่ากันหมด ทั้งจังหวะและน้ำหนัก อัดเสียงไว้เป็นจุดอ้างอิง
รอบที่หนึ่ง: ใส่โค้งวลีอย่างเดียว
ปิดเครื่องให้จังหวะ แล้วเล่นใหม่โดยคิดถึงแค่การโค้งของประโยค อัดเสียงแล้วเทียบกับรอบศูนย์
รอบที่สอง: เพิ่มกฎเสียงสูงดังขึ้น
คงโค้งวลีไว้ แล้วตั้งใจให้ทำนองช่วงที่ไต่ขึ้นมีน้ำหนักมากขึ้นตาม
รอบที่สาม: ชะลอตอนจบ
ลองชะลอสองห้องสุดท้ายแบบค่อย ๆ ไม่ใช่เบรกกะทันหัน แล้วฟังว่าเพลงจบอย่างมั่นคงขึ้นหรือไม่
รอบที่สี่: ลองเกินจริง
ใส่ทุกกฎแบบเต็มที่ ฟังแล้วจะรู้ทันทีว่าเกินไปเป็นอย่างไร จากนั้นลดลงครึ่งหนึ่ง มักได้ระดับที่ฟังสบาย
ฟังเทียบด้วยหูแบบนักวิจัย
หัวใจของวิธี KTH คือการฟังเทียบ ไม่ใช่การเดา เราใช้วิธีเดียวกันได้ที่บ้าน
- อัดเสียงทุกรอบโดยใช้ตำแหน่งโทรศัพท์เดิม ระยะเดิม
- ตั้งชื่อไฟล์ตามกฎที่ลอง เช่น รอบศูนย์ โค้งวลี ชะลอตอนจบ
- พักสักครู่ก่อนฟัง เพื่อให้หูสดขึ้น
- ฟังสองไฟล์สลับกัน แล้วเขียนคำบรรยายสั้น ๆ เช่น เป็นธรรมชาติขึ้น หรือเริ่มเกิน
- ถ้ามีครอบครัวหรือเพื่อน ลองให้ฟังโดยไม่บอกว่าไฟล์ไหนคือรอบใด แล้วถามว่าชอบแบบไหน
การฟังแบบไม่บอกล่วงหน้าช่วยตัดความลำเอียง เพราะเรามักคิดว่ารอบที่ตั้งใจมากกว่าจะไพเราะกว่าเสมอ ซึ่งไม่จริงทุกครั้ง
กฎไม่ได้แทนรสนิยม
นักวิจัยเองก็ยอมรับว่ากฎอธิบายได้เพียงบางส่วนของการเล่นที่ดี นักดนตรีแต่ละคนเลือกใช้กฎต่างกันตามบุคลิกและตามสไตล์เพลง เพลงบาโรกบางเพลงต้องการจังหวะนิ่งกว่า ส่วนเพลงยุคโรแมนติกเปิดพื้นที่ให้ยืดหดมากกว่า สิ่งที่ผู้เรียนได้จากกฎเหล่านี้คือคำศัพท์สำหรับคิดเรื่องการตีความ เมื่อฟังนักเปียโนที่ชอบ เราจะเริ่มสังเกตได้ว่าเขากำลังใช้กฎข้อไหนอยู่
คำถามที่พบบ่อย
ถาม: ต้องใช้โปรแกรม Director Musices ไหม
ตอบ: ไม่จำเป็น บทความนี้ใช้แค่หลักคิดของกฎ ทดลองด้วยการเล่นและอัดเสียงก็เพียงพอ
ถาม: มือใหม่ควรเริ่มคิดเรื่องอารมณ์เลยไหม
ตอบ: ควรเริ่มตั้งแต่เพลงแรก ๆ ในระดับง่าย เช่น โค้งวลี ไม่ต้องรอให้เล่นถูกทุกโน้ตก่อน
ถาม: ใช้เครื่องให้จังหวะแล้วจะเล่นมีอารมณ์ได้ไหม
ตอบ: เครื่องให้จังหวะช่วยตอนฝึกความสม่ำเสมอ แต่เมื่อทดลองเรื่องการยืดหด ควรปิดเครื่องแล้วฟังด้วยตัวเอง
ถาม: AI ยุคใหม่ยังใช้กฎแบบนี้อยู่ไหม
ตอบ: งานรุ่นใหม่จำนวนมากเรียนรู้จากข้อมูลการเล่นจริงแทนการเขียนกฎด้วยมือ แต่กฎของ KTH ยังเป็นจุดอ้างอิงสำคัญในการอธิบายผลลัพธ์
เริ่มเล่นให้มีชีวิตกับ TIGA ALPHA
TIGA ALPHA คือแอปพลิเคชันสอนเปียโนออนไลน์ที่ทีมคนไทยพัฒนาขึ้น ใช้การสอนเปียโนด้วย AI ฟังสิ่งที่ผู้เรียนเล่นเปียโนแล้วบอกจุดที่โน้ตหรือจังหวะคลาด มีบทเรียนทั้งภาษาไทย อังกฤษ และจีนกลาง โดยมีครูอั้ม ผู้สอนเปียโนมา 20 ปี เป็น CEO ดูแลแนวทางบทเรียน ถ้ากำลังหาแอปสอนเปียโนสำหรับซ้อมทุกวัน หรือแอปสอนเปียโนออนไลน์ที่พกไปได้ทุกที่ ลองแอปสอนเปียโน AI ได้ที่ TIGA ALPHA ทุกคนใช้แพ็กเกจพรีเมียมฟรี 7 วัน แล้วต่อเดือนละ 799 บาท
คนที่อยากเรียนเปียโนออนไลน์ด้วยคอร์สเรียนเปียโนออนไลน์ AI ควบคู่กับการเรียนเปียโนกับครูตัวจริง ดูคอร์สเปียโนและคอร์สเรียนเปียโนได้ที่ TIGA Studio ซึ่งสอนดนตรีให้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ที่อยากเรียนดนตรีและเล่นดนตรีอย่างมีความสุข ส่วนเรื่องราวของบริษัทนวัตกรรมการศึกษาด้วย AI ที่อยู่เบื้องหลังแอป อ่านต่อได้ที่ www.tigaalpha.com