ซ้ำแล้วแปร: Music Transformer สอนอะไรเรื่องโครงสร้างเพลง
Music Transformer คือโมเดล AI สำหรับสร้างดนตรีที่ทีม Magenta ของ Google เผยแพร่ในปี 2018 จุดเด่นคือกลไก relative attention ที่ช่วยให้โมเดลจำความสัมพันธ์ระหว่างโน้ตที่อยู่ห่างกันได้ จึงนำโมทีฟสั้น ๆ ที่เล่นไว้ตอนต้นกลับมาซ้ำและแปรในช่วงหลังของเพลงได้ ซึ่งเป็นสิ่งที่โมเดลรุ่นก่อนหลายตัวทำได้ยาก สำหรับคนเรียนเปียโน เรื่องนี้เป็นทางเข้าที่ดีสู่หลักการแต่งเพลงพื้นฐาน คือ เพลงที่ฟังแล้วมีทิศทางมักสร้างจากการซ้ำและการแปร ไม่ใช่โน้ตใหม่ทั้งหมดตลอดเพลง
ถ้าเราฟังออกว่าเพลงหนึ่งใช้โมทีฟอะไรซ้ำและแปรอย่างไร การจำเพลงและการตีความจะง่ายขึ้นมาก
ทำไมเพลงยาวจึงยากสำหรับ AI
โมเดลสร้างดนตรีรุ่นก่อนหลายตัวเก่งในการต่อโน้ตถัดไปให้ฟังเข้ากัน แต่เมื่อเพลงยาวขึ้น มักลืมสิ่งที่เกิดขึ้นตอนต้น ผลคือเพลงที่ฟังเพลินทีละช่วง แต่ไม่มีโครงสร้างรวม เหมือนคนเล่าเรื่องที่ลืมว่าเริ่มเล่าจากอะไร
ทีมวิจัยที่นำโดยเฉิง-จือ แอนนา หวง (Cheng-Zhi Anna Huang) ปรับกลไก attention ของโมเดลตระกูล Transformer ให้สนใจระยะห่างเชิงสัมพัทธ์ระหว่างโน้ต คือดูว่าสองโน้ตเว้นระยะเวลากันเท่าไรและต่างระดับเสียงกันแค่ไหน แทนที่จะสนใจแต่ตำแหน่งตายตัว และยังปรับวิธีคำนวณให้ใช้หน่วยความจำน้อยลง จึงรองรับลำดับโน้ตที่ยาวขึ้นได้ ตัวอย่างที่ทีมเผยแพร่เป็นเพลงเปียโนที่มีโมทีฟกลับมาซ้ำอย่างเห็นได้ชัด
ความสัมพัทธ์: แนวคิดที่นักดนตรีใช้มานาน
การคิดแบบสัมพัทธ์ไม่ใช่เรื่องใหม่ในดนตรี เมื่อเราร้องเพลงเดียวกันในคีย์ต่างกัน เรายังรู้ว่าเป็นเพลงเดิม เพราะระยะห่างระหว่างโน้ตยังเหมือนเดิม โมทีฟที่ย้ายไปเริ่มที่โน้ตอื่นก็ยังจำได้ด้วยเหตุผลเดียวกัน
- โมทีฟ (motif) คือกลุ่มโน้ตสั้น ๆ ที่มีรูปร่างชัด เป็นหน่วยเล็กของความคิดทางดนตรี
- การซ้ำ (repetition) คือนำโมทีฟกลับมาแบบเดิม สร้างความคุ้นเคย
- ซีเควนซ์ (sequence) คือนำโมทีฟเดิมมาเริ่มที่ระดับเสียงสูงขึ้นหรือต่ำลง
- การแปร (variation) คือเปลี่ยนบางส่วน เช่น จังหวะ ทิศทาง หรือเพิ่มโน้ตประดับ
- ความต่าง (contrast) คือการนำเสนอวัตถุดิบใหม่ เพื่อให้การกลับมาของโมทีฟเดิมมีความหมาย
ลองสร้างโมทีฟและแปรด้วยมือขวา
เริ่มจากสามถึงสี่โน้ต
เลือกโน้ตในตำแหน่งห้านิ้วของ C เช่น C D E C เล่นในจังหวะสั้น สั้น สั้น ยาว นี่คือโมทีฟของเรา
ซ้ำหนึ่งครั้ง
เล่นโมทีฟเดิมอีกรอบโดยไม่เปลี่ยน หูจะเริ่มจดจำ
ทำซีเควนซ์
ย้ายโมทีฟขึ้นไปเริ่มที่ D เป็น D E F D แล้วขึ้นอีกขั้นเป็น E F G E ฟังว่าทำนองเหมือนเดินขึ้นบันได
แปรจังหวะ
เล่นโน้ตชุดเดิมแต่เปลี่ยนจังหวะเป็น ยาว สั้น สั้น ยาว รูปร่างเสียงเหมือนเดิม แต่ความรู้สึกเปลี่ยน
กลับทิศทาง
ลองเล่นกลับหัว คือเมื่อของเดิมขึ้น ให้ลง เช่น C B A C ได้โมทีฟที่เป็นญาติกับของเดิม
ใช้สายตาแบบนักแต่งเพลงเมื่ออ่านโน้ต
เมื่อได้เพลงใหม่ ก่อนเริ่มเล่น ลองไล่สายตาหาโมทีฟที่เกิดซ้ำ ใช้ดินสอวงไว้ แล้วทำเครื่องหมายว่าตรงไหนซ้ำเหมือนเดิม ตรงไหนเป็นซีเควนซ์ และตรงไหนถูกแปร การทำแบบนี้มีประโยชน์สามข้อ
จำเพลงได้เร็วขึ้น
แทนที่จะจำโน้ตเป็นร้อยตัว เราจำโมทีฟไม่กี่แบบกับวิธีที่มันเปลี่ยนไป
ซ้อมได้ฉลาดขึ้น
ถ้าโมทีฟเดียวกันปรากฏหลายครั้ง ฝึกให้คล่องในจุดเดียว แล้วจุดอื่นก็จะง่ายตาม
เล่นได้มีความหมาย
เมื่อรู้ว่าโมทีฟกลับมา เราเลือกได้ว่าจะเล่นครั้งที่สองให้เบาลง ดังขึ้น หรือเน้นต่างไป เหมือนนักพูดที่ไม่พูดประโยคซ้ำด้วยน้ำเสียงเดิม
AI แต่งเพลงกับคนเรียนดนตรี
โมเดลอย่าง Music Transformer แสดงให้เห็นว่าโครงสร้างที่ดีต้องอาศัยการจำและอ้างอิงสิ่งที่ผ่านมา ซึ่งเป็นสิ่งที่นักแต่งเพลงทำมาตลอด สำหรับผู้เรียน AI ประเภทนี้เป็นเครื่องมือทดลองฟังที่น่าสนใจ แต่ความเข้าใจว่าทำไมการซ้ำครั้งนี้จึงได้ผล ยังมาจากการฟัง การเล่น และการลองแต่งด้วยตัวเอง
คำถามที่พบบ่อย
ถาม: Music Transformer แต่งเพลงได้ดีเท่าคนไหม
ตอบ: งานวิจัยแสดงว่าโมเดลสร้างเพลงที่มีโครงสร้างดีขึ้นกว่าโมเดลรุ่นก่อน แต่การตัดสินคุณค่าทางศิลปะยังขึ้นกับผู้ฟัง และโมเดลไม่ได้มีเจตนาหรือเรื่องที่อยากเล่าแบบมนุษย์
ถาม: โมทีฟต่างจากทำนองอย่างไร
ตอบ: โมทีฟเป็นหน่วยเล็ก มักยาวไม่กี่โน้ต ส่วนทำนองคือประโยคดนตรีที่ยาวกว่า ซึ่งอาจสร้างจากโมทีฟหลายตัวต่อกัน
ถาม: เด็กฝึกแต่งด้วยโมทีฟได้ไหม
ตอบ: ได้ เริ่มจากสามโน้ต ให้เด็กซ้ำ ย้ายขึ้น และเปลี่ยนจังหวะ ก็ได้เพลงสั้นของตัวเองแล้ว
ถาม: ทำไมต้องรู้เรื่องซีเควนซ์ตอนซ้อมเปียโน
ตอบ: เพราะซีเควนซ์มักใช้รูปมือและนิ้วแบบเดิมในตำแหน่งใหม่ เมื่อมองออก จะย้ายมือได้มั่นใจและอ่านโน้ตเร็วขึ้น
เริ่มฟังเพลงแบบมองหาโมทีฟ
TIGA ALPHA คือแอปพลิเคชันสอนเปียโนออนไลน์ที่ทีมคนไทยพัฒนาขึ้น ใช้ระบบสอนเปียโนด้วย AI ฟังสิ่งที่ผู้เรียนเล่นแล้วบอกจุดที่โน้ตหรือจังหวะคลาดภายในรอบเดียว สอนได้ทั้งภาษาไทย อังกฤษ และจีนกลาง โดยมีครูอั้ม ผู้สอนเปียโนมา 20 ปี เป็น CEO และวางแนวทางบทเรียน ใครกำลังมองหาแอปสอนเปียโนที่เปิดใช้ได้ทุกวัน หรือแอปสอนเปียโนออนไลน์ที่เข้ากับคนมีเวลาน้อย ลองแอปสอนเปียโน AI ได้ที่ TIGA ALPHA ทุกคนใช้แพ็กเกจพรีเมียมฟรี 7 วัน แล้วต่อเดือนละ 799 บาท
อยากเรียนเปียโนออนไลน์ด้วยคอร์สเรียนเปียโนออนไลน์ AI ควบคู่กับการเรียนเปียโนแบบสด ดูคอร์สเปียโนและคอร์สเรียนเปียโนของโรงเรียนได้ที่ TIGA Studio ซึ่งสอนดนตรีให้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ที่อยากเรียนดนตรีและเล่นดนตรีอย่างมีความสุข และติดตามเรื่องเทคโนโลยีกับการเล่นเปียโนของบริษัทได้ที่ www.tigaalpha.com