เสียงไทย 7 ขั้นกับเปียโน 12 เสียง ต่างกันอย่างไร
เคยลองเล่นทำนองเพลงไทยเดิมบนเปียโนแล้วรู้สึกว่าเสียง "ไม่เหมือนที่จำได้" ไหม คำอธิบายสั้น ๆ คือ เปียโนแบ่งหนึ่งช่วงคู่แปดเป็นสิบสองขั้นเท่ากัน ขณะที่ตำราดนตรีไทยแบบแผนจำนวนมากอธิบายว่าแบ่งเป็นเจ็ดขั้นเท่ากันในทางทฤษฎี หลายขั้นจึงไม่มีคีย์ไหนบนเปียโนรองรับได้ตรงพอดี บทความนี้ใช้ตัวเลขที่คำนวณได้จริงอธิบายความต่าง และเปลี่ยนความต่างนั้นเป็นแบบฝึกหูสำหรับคนเรียนเปียโน โดยไม่ตัดสินว่าระบบไหนดีกว่ากัน
เซนต์: หน่วยวัดที่ใช้เทียบทุกระบบเสียง
นักดนตรีวิทยาใช้หน่วยเซนต์ (cent) ซึ่งแบ่งหนึ่งช่วงคู่แปดออกเป็น 1,200 ส่วนเท่ากัน หน่วยนี้เสนอโดยอเล็กซานเดอร์ เจ. เอลลิส (Alexander J. Ellis) ในศตวรรษที่ 19 เพื่อให้เปรียบเทียบบันไดเสียงของวัฒนธรรมต่าง ๆ ด้วยตัวเลขชุดเดียวกัน แทนการพูดว่า "สูงไปนิด" หรือ "ต่ำไปหน่อย"
เปียโน: สิบสองขั้น ขั้นละ 100 เซนต์
เปียโนสมัยใหม่แทบทั้งหมดจูนด้วยระบบอารมณ์เท่า (equal temperament) สิบสองเสียง คีย์ที่ติดกันห่างกัน 100 เซนต์ หรือครึ่งเสียง ข้อดีคือย้ายคีย์เพลงได้ทุกคีย์โดยไม่ต้องจูนใหม่ ระบบนี้จึงเป็นพื้นฐานของเพลงคลาสสิก ป๊อป และแจ๊สที่ผู้เรียนฝึกกันอยู่
ดนตรีไทยในทางทฤษฎี: เจ็ดขั้น ขั้นละราว 171 เซนต์
ถ้าแบ่ง 1,200 เซนต์เป็นเจ็ดส่วนเท่ากัน แต่ละขั้นจะกว้างราว 171.4 เซนต์ ซึ่งอยู่ระหว่างระยะ 100 เซนต์กับ 200 เซนต์ของเปียโน และค่อนไปทาง 200 เมื่อเทียบระยะจากเสียงแรกกับคีย์เปียโนที่ใกล้เคียง จะได้ดังนี้
- ขั้นที่ 2 ราว 171 เซนต์ ใกล้คีย์ที่ห่าง 200 เซนต์ ต่ำกว่าราว 29 เซนต์
- ขั้นที่ 3 ราว 343 เซนต์ ใกล้คีย์ที่ห่าง 300 เซนต์ สูงกว่าราว 43 เซนต์
- ขั้นที่ 4 ราว 514 เซนต์ ใกล้คีย์ที่ห่าง 500 เซนต์ สูงกว่าราว 14 เซนต์
- ขั้นที่ 5 ราว 686 เซนต์ ใกล้คีย์ที่ห่าง 700 เซนต์ ต่ำกว่าราว 14 เซนต์
- ขั้นที่ 6 ราว 857 เซนต์ ใกล้คีย์ที่ห่าง 900 เซนต์ ต่ำกว่าราว 43 เซนต์
- ขั้นที่ 7 ราว 1,029 เซนต์ ใกล้คีย์ที่ห่าง 1,000 เซนต์ สูงกว่าราว 29 เซนต์
ขั้นที่ 3 และขั้นที่ 6 คลาดมากเป็นพิเศษ เพราะอยู่ราวกึ่งกลางระหว่างคีย์สองตัว ตรงนี้คือที่มาของความรู้สึกว่าทำนองบนเปียโน "สว่างไป" หรือ "หม่นไป" ในบางจุด
ทฤษฎีกับเครื่องดนตรีจริงไม่ได้ตรงกันเป๊ะ
ภาพเจ็ดขั้นเท่ากันถูกอธิบายในงานของนักวิชาการหลายคน รวมถึงหนังสือ The Traditional Music of Thailand ของเดวิด มอร์ตัน (David Morton) ที่ตีพิมพ์โดยสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนียในปี 1976 อย่างไรก็ตาม นักวิชาการรุ่นหลังที่วัดเสียงเครื่องดนตรีจริงชี้ว่า ระดับเสียงของแต่ละวงมีความต่างกันได้ตามช่างทำเครื่องและธรรมเนียมของแต่ละสำนัก เลขเจ็ดขั้นเท่ากันจึงควรมองเป็นแบบจำลองที่ช่วยให้เข้าใจ มากกว่าค่าที่ทุกวงใช้ตรงกัน
สิ่งที่ควรระวังคือ อย่าสรุปว่าดนตรีไทย "เพี้ยน" หรือเปียโน "ผิด" ทั้งสองเป็นระบบที่ตั้งใจออกแบบต่างกันตามเป้าหมายทางดนตรีของแต่ละวัฒนธรรม
ใช้ความต่างนี้เป็นแบบฝึกหู
ฟังเทียบสองระบบ
ฟังการบันทึกเสียงระนาดหรือฆ้องวงที่เล่นทำนองช้า แล้วเล่นทำนองเดียวกันบนเปียโนช้า ๆ สังเกตว่าเสียงไหนที่หูของคุณรู้สึกว่าต่างชัด แล้วเทียบกับตารางด้านบน
ใช้บันไดเสียงห้าเสียงเป็นสะพาน
ทำนองไทยจำนวนมากเน้นห้าเสียงหลักในแต่ละช่วง การเริ่มจากบันไดเสียงห้าเสียงบนเปียโน เช่น โด เร มี ซอล ลา ช่วยให้ทำนองฟังใกล้เคียงขึ้น ก่อนจะค่อย ๆ เพิ่มเสียงอื่น
ร้องเสียงที่อยู่ระหว่างคีย์
กดคีย์มีกับคีย์มีแฟลต แล้วลองร้องเสียงที่อยู่ระหว่างสองคีย์นี้ เป็นการฝึกให้หูได้ยินระดับเสียงละเอียดกว่าครึ่งเสียง ซึ่งช่วยเรื่องการร้องและการฟังเสียงประสานในทุกแนวเพลง
เปียโน ดนตรีไทย และเทคโนโลยี
การรู้ว่าเปียโนจูนอย่างไรช่วยให้เข้าใจว่าทำไมการเรียบเรียงเพลงไทยบนเปียโนต้องเลือกเสียงอย่างระวัง ผู้เรียบเรียงมักปรับเสียงประสานและลูกประดับเพื่อให้ทำนองยังคงอารมณ์เดิม ภายใต้ข้อจำกัดของสิบสองคีย์
TIGA ALPHA เป็นแอปสอนเปียโน AI ที่ใช้ระบบสอนเปียโนด้วย AI ตรวจระดับเสียงและจังหวะเทียบกับเปียโนมาตรฐาน เมื่อลองเล่นทำนองไทยบนเปียโน ผู้เรียนจึงรู้ว่าเล่นตรงกับโน้ตที่ตั้งใจหรือไม่ และถามครูเปียโน AI ได้ว่าควรเลือกเสียงประสานแบบใด ครูสอนเปียโนในคลาสสดก็ช่วยเรื่องการเรียบเรียงได้ลึกขึ้น ใครกำลังมองหาคอร์สเปียโนหรือคอร์สเรียนเปียโนออนไลน์ AI ที่เข้าใจบริบทเพลงไทย ลองถามผู้สอนเรื่องนี้ก่อนเลือก
คำถามที่พบบ่อย
ถาม: ทำไมเพลงไทยเดิมบนเปียโนฟังไม่เหมือนต้นฉบับ
ตอบ: เพราะเปียโนแบ่งช่วงคู่แปดเป็นสิบสองขั้นเท่ากัน ส่วนดนตรีไทยแบบแผนถูกอธิบายในทางทฤษฎีว่าแบ่งเป็นเจ็ดขั้นเท่ากัน หลายขั้นจึงไม่มีคีย์ที่ตรงพอดี
ถาม: หนึ่งขั้นของดนตรีไทยกว้างกี่เซนต์
ตอบ: ถ้าคิดตามแบบจำลองเจ็ดขั้นเท่ากัน จะกว้างราว 171 เซนต์ คำนวณจาก 1,200 หารด้วย 7 ขณะที่ครึ่งเสียงของเปียโนกว้าง 100 เซนต์
ถาม: เครื่องดนตรีไทยทุกวงจูนเจ็ดขั้นเท่ากันพอดีไหม
ตอบ: ไม่จำเป็น การวัดเสียงเครื่องดนตรีจริงพบว่าแต่ละวงต่างกันได้ แบบจำลองเจ็ดขั้นเท่ากันเป็นเครื่องมืออธิบาย ไม่ใช่ค่าตายตัว
ถาม: คนเรียนเปียโนได้ประโยชน์อะไรจากเรื่องนี้
ตอบ: ได้เข้าใจระบบจูนของเครื่องที่เล่นอยู่ ได้แบบฝึกหูระดับเสียงละเอียด และเลือกเสียงประสานได้ดีขึ้นเมื่อเรียบเรียงเพลงไทย
ฟังให้ลึกกว่าสิบสองคีย์
ลองเล่นทำนองไทยแล้วให้ AI ช่วยฟังได้ที่ TIGA ALPHA ทุกคนใช้แพ็กเกจพรีเมียมฟรี 7 วัน แล้วต่อเดือนละ 799 บาท แอปพลิเคชันสอนเปียโนออนไลน์นี้พัฒนาโดยคนไทย ภายใต้บริษัทนวัตกรรมการศึกษาที่ใช้ AI เรียนได้ทั้งภาษาไทย อังกฤษ และจีนกลาง และมีครูอั้ม ครูเปียโนผู้สอนมา 20 ปี เป็น CEO เหมาะกับคนที่อยากเรียนเปียโนออนไลน์และอยากเล่นเปียโนเพลงไทย ถ้าอยากเรียนดนตรีกับครูอั้มแบบสด หรือดูคอร์สเรียนเปียโนสำหรับงานเรียบเรียง ดูได้ที่ TIGA Studio และอ่านเรื่องเทคโนโลยีการสอนดนตรีที่ www.tigaalpha.com แอปสอนเปียโนออนไลน์ที่ฟังคุณทุกโน้ต ช่วยให้การเล่นดนตรีข้ามวัฒนธรรมสนุกขึ้น ด้วยแอปสอนเปียโนจากทีมคนไทย