เทราโทเนียม: เครื่องดนตรีไฟฟ้าที่กดเส้นลวดแทนกดคีย์
เทราโทเนียม (Trautonium) เป็นผลงานของวิศวกรเยอรมัน Friedrich Trautwein (ฟรีดริช เทราท์ไวน์) ซึ่งสร้างเสร็จที่กรุงเบอร์ลินในช่วงปี 1929 ถึง 1930 และนับเป็นเครื่องดนตรีไฟฟ้ารุ่นแรก ๆ ผู้เล่นไม่ได้กดคีย์แยกเป็นขั้น แต่ใช้นิ้วกดเส้นลวดที่ขึงอยู่เหนือแผ่นโลหะ ตำแหน่งที่กดกำหนดระดับเสียง เสียงจึงไหลต่อเนื่องได้เหมือนการลากนิ้วบนสายไวโอลิน เรื่องของเครื่องนี้น่าสนใจสำหรับคนเรียนเปียโน เพราะทำให้เห็นชัดว่าคีย์ขาวดำเป็นการแบ่งเสียงที่มนุษย์ออกแบบขึ้น และชวนให้ฟังสิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างโน้ตบนเปียโนอย่างตั้งใจกว่าเดิม
เครื่องดนตรีจากยุควิทยุ
ช่วงทศวรรษ 1920 ถึง 1930 เป็นยุคที่วิศวกรหลายประเทศทดลองสร้างเสียงดนตรีด้วยวงจรไฟฟ้า เทราท์ไวน์ทำงานร่วมกับสถาบันดนตรีในเบอร์ลินที่สนใจเทคโนโลยีวิทยุและการบันทึกเสียง เครื่องที่ได้มีหน้าตาไม่เหมือนเครื่องดนตรีที่คนคุ้นเคย มีทั้งกล่องวงจร ลำโพง และแผงเส้นลวด
ปอล ฮินเดมิท (Paul Hindemith) นักประพันธ์ชาวเยอรมัน สนใจเครื่องนี้ ถึงขั้นประพันธ์บทเพลงให้เทราโทเนียมเล่นคู่กับวงเครื่องสายตั้งแต่ราวปี 1931 ทำให้เครื่องดนตรีทดลองชิ้นนี้ได้ขึ้นเวทีคอนเสิร์ตจริง
ออสการ์ ซาลา ผู้พาเสียงไปไกลกว่าเวทีคอนเสิร์ต
ออสการ์ ซาลา (Oskar Sala) นักดนตรีและนักฟิสิกส์ที่เรียนกับฮินเดมิท ใช้ชีวิตหลายสิบปีพัฒนาเทราโทเนียมต่อ รุ่นที่รู้จักกันดีคือ Mixtur-Trautonium ซึ่งสร้างเสียงจากอนุกรมซับฮาร์มอนิก (subharmonic) ได้เสียงที่แปลกและซับซ้อน
ผลงานที่คนทั่วไปอาจเคยได้ยินโดยไม่รู้ตัวคือเสียงประกอบในภาพยนตร์เรื่อง The Birds ของอัลเฟรด ฮิตช์ค็อก (Alfred Hitchcock) ปี 1963 ซึ่งซาลาสร้างเสียงนกด้วยเครื่องนี้ แทนการใช้ดนตรีประกอบแบบวงออร์เคสตรา
{{IMG:piano-3.webp}}
กดเส้นลวดกับกดคีย์ ต่างกันตรงไหน
ระดับเสียงต่อเนื่อง กับระดับเสียงเป็นขั้น
บนเทราโทเนียม เสียงอยู่ได้ทุกจุดตามแนวลวด บนเปียโน เสียงถูกแบ่งเป็นสิบสองครึ่งเสียงต่อหนึ่งช่วงทบ และตั้งตายตัวไว้ตั้งแต่ช่างจูนเสร็จ
เสียงหลังกด
ผู้เล่นเทราโทเนียมปรับเสียงได้ระหว่างที่โน้ตยังดังอยู่ ส่วนเปียโนเมื่อค้อนตีสายแล้ว เสียงจะค่อย ๆ จางลง ผู้เล่นควบคุมได้แค่ว่าจะปล่อยเมื่อไรและใช้แป้นเหยียบอย่างไร
สิ่งที่นักเปียโนต้องสร้างเอง
เพราะเปียโนลากเสียงไม่ได้ ความรู้สึกต่อเนื่องของทำนองจึงมาจากการเชื่อมโน้ต การไล่น้ำหนักเสียง และจังหวะที่ยืดหยุ่น ซึ่งเป็นทักษะที่ต้องฝึกด้วยหู
แบบฝึกฟังช่องว่างระหว่างคีย์
- ร้องหรือฮัมเสียงไซเรนจากต่ำไปสูงช้า ๆ แล้วหยุดที่โน้ตใดก็ได้ จากนั้นหาคีย์บนเปียโนที่ใกล้เสียงนั้น สังเกตว่าเสียงที่ร้องตรงกับคีย์พอดีหรืออยู่ระหว่างคีย์
- เล่นทำนองห้าโน้ตแบบเชื่อมเสียง แล้วตั้งใจให้แต่ละโน้ตเบากว่าโน้ตก่อนหน้าเล็กน้อย เพื่อเลียนแบบเสียงที่ไหลลง
- เปิดเสียงเครื่องสายหรือคนร้องที่ลากเสียงขึ้นลง แล้วลองเล่นตามบนเปียโน จดว่าตรงไหนต้องเลือกโน้ตที่ใกล้เคียงแทน
- ถ้ามีคีย์บอร์ดไฟฟ้าที่มีล้อเปลี่ยนระดับเสียง ลองใช้ล้อนั้นลากเสียงระหว่างสองโน้ต แล้วกลับมาเล่นท่อนเดียวกันบนเสียงเปียโนปกติ
แบบฝึกเหล่านี้ไม่ได้มุ่งให้เปียโนลากเสียงได้ แต่ช่วยให้หูไวต่อระดับเสียง ซึ่งเป็นพื้นฐานของการเล่นทำนองให้มีชีวิต
มรดกของเทราโทเนียมในยุคเครื่องสังเคราะห์เสียง
แนวคิดการควบคุมเสียงแบบต่อเนื่องกลับมาให้เห็นในเครื่องสังเคราะห์เสียงรุ่นหลัง และในคอนโทรลเลอร์สมัยใหม่ที่จับการเลื่อนนิ้วได้ เทราโทเนียมจึงเป็นหลักฐานว่าการทดลองทางเทคโนโลยีเมื่อเกือบร้อยปีก่อน ยังส่งผลต่อวิธีที่เราคิดเรื่องเครื่องดนตรีและการเรียนดนตรีในวันนี้
คำถามที่พบบ่อย
ถาม: ทุกวันนี้ยังมีคนเล่นเทราโทเนียมไหม
ตอบ: มีนักดนตรีและผู้สร้างเครื่องจำนวนหนึ่งที่สร้างแบบจำลองและเล่นในงานดนตรีทดลอง ส่วนเครื่องต้นฉบับบางชิ้นถูกเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์
ถาม: เทราโทเนียมเกี่ยวกับเปียโนอย่างไร
ตอบ: ไม่ได้เป็นญาติกันโดยตรง แต่การเทียบกันช่วยให้เข้าใจว่าเปียโนแบ่งเสียงเป็นขั้นตายตัว และนักเปียโนต้องสร้างความต่อเนื่องด้วยเทคนิคการเล่น
ถาม: เด็กควรรู้เรื่องเครื่องดนตรีไฟฟ้ายุคแรกไหม
ตอบ: เป็นเรื่องเสริมที่สนุก ช่วยให้เด็กเห็นว่าดนตรีกับวิทยาศาสตร์เชื่อมกัน และกล้าทดลองเสียงแปลกใหม่บนเครื่องที่มีอยู่
ถาม: อยากลองเสียงแบบเทราโทเนียมต้องทำอย่างไร
ตอบ: ลองใช้แอปหรือซอฟต์แวร์สังเคราะห์เสียงที่ปรับระดับเสียงต่อเนื่องได้ หรือคีย์บอร์ดที่มีล้อเปลี่ยนระดับเสียง เพื่อสัมผัสความรู้สึกของเสียงที่ไม่แบ่งเป็นขั้น
เริ่มฝึกหูให้ไวต่อระดับเสียงกับ TIGA ALPHA
TIGA ALPHA คือแอปพลิเคชันสอนเปียโนออนไลน์จากทีมคนไทย ใช้การสอนเปียโนด้วย AI ฟังสิ่งที่ผู้เรียนเล่นเปียโนแล้วชี้จุดที่โน้ตหรือจังหวะคลาด สอนได้ทั้งภาษาไทย อังกฤษ และจีนกลาง โดยมีครูอั้ม ผู้สอนเปียโนมา 20 ปี เป็น CEO และวางแนวทางบทเรียน ใครที่มองหาแอปสอนเปียโนซึ่งช่วยฟังว่าโน้ตตรงหรือคลาด หรือแอปสอนเปียโนออนไลน์ที่มีแบบฝึกทำนองให้เล่นได้ทุกวัน ลองแอปสอนเปียโน AI ได้ที่ TIGA ALPHA ทุกคนใช้แพ็กเกจพรีเมียมฟรี 7 วัน แล้วต่อเดือนละ 799 บาท
ถ้าอยากเรียนเปียโนออนไลน์ด้วยคอร์สเรียนเปียโนออนไลน์ AI ควบคู่กับการเรียนเปียโนกับครูแบบตัวต่อตัว ดูคอร์สเปียโนและคอร์สเรียนเปียโนได้ที่ TIGA Studio ซึ่งสอนดนตรีให้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ที่อยากเรียนดนตรีและเล่นดนตรีอย่างสนุก ส่วนเรื่องราวของบริษัทนวัตกรรมการศึกษาด้วย AI ที่อยู่เบื้องหลังแอป ติดตามได้ที่ www.tigaalpha.com