โวโคเดอร์: จากแล็บโทรศัพท์สู่เสียงร้องที่เล่นด้วยคีย์บอร์ด
โวโคเดอร์ (vocoder) คืออุปกรณ์ที่แยกเสียงพูดออกเป็นหลายย่านความถี่ วัดว่าแต่ละย่านดังเบาอย่างไร แล้วนำรูปแบบนั้นไปควบคุมเสียงอีกเสียงหนึ่ง เช่น คอร์ดที่เล่นจากคีย์บอร์ด ผลลัพธ์คือเสียงที่ "พูดได้" แต่มีระดับเสียงและเสียงประสานตามที่มือกด เครื่องนี้เริ่มจากงานวิศวกรรมโทรศัพท์ของโฮเมอร์ ดัดลีย์ (Homer Dudley) ที่ Bell Telephone Laboratories ในทศวรรษ 1930 ก่อนจะกลายเป็นเสียงเอกลักษณ์ของดนตรีอิเล็กทรอนิกส์ สำหรับผู้เรียนเปียโน โวโคเดอร์เป็นตัวอย่างชัดเจนว่ามือที่เล่นคอร์ดกับเสียงที่ให้ความหมายแยกหน้าที่กันอย่างไร
โจทย์แรกคือส่งเสียงพูดให้ประหยัดสาย
ดัดลีย์ศึกษาว่าเสียงพูดของมนุษย์ประกอบด้วยข้อมูลอะไรบ้าง และพบว่าหากส่งเฉพาะข้อมูลที่บอกว่าแต่ละย่านความถี่ดังเบาเปลี่ยนไปอย่างไร ปลายทางก็สร้างเสียงพูดที่ยังฟังเข้าใจได้ขึ้นมาใหม่ แนวคิดนี้มุ่งลดปริมาณข้อมูลที่ต้องส่งผ่านสายโทรศัพท์
ในงานเวิลด์แฟร์ที่นิวยอร์กปี 1939 ทีมของเบลล์แล็บสาธิตเครื่องชื่อ Voder ซึ่งผู้ควบคุมใช้แป้นกดและแป้นเหยียบสร้างเสียงพูดสังเคราะห์ต่อหน้าผู้ชม ภาพนั้นใกล้เคียงกับคนเล่นเครื่องดนตรีมาก แม้จุดประสงค์จะเป็นการสื่อสาร
จากห้องแล็บสู่เวทีดนตรี
หลายสิบปีต่อมา นักดนตรีและผู้สร้างเครื่องสังเคราะห์เสียงนำหลักการเดียวกันมาใช้กับเพลง วงดนตรีอิเล็กทรอนิกส์จากเยอรมนีอย่าง Kraftwerk ใช้เสียงโวโคเดอร์ในผลงานช่วงทศวรรษ 1970 จนผู้ฟังจำนวนมากจดจำเสียงร้องแบบหุ่นยนต์ได้ทันที นักดนตรีแจ๊สและฟังก์บางคนก็ใช้โวโคเดอร์ร้องพร้อมเล่นคีย์บอร์ดบนเวที
เสียงสองฝั่งที่ทำงานร่วมกัน
ฝั่งหนึ่งเรียกว่าสัญญาณควบคุม มักเป็นเสียงพูดหรือร้อง อีกฝั่งเรียกว่าสัญญาณพาหะ มักเป็นเสียงจากเครื่องสังเคราะห์ที่อุดมด้วยฮาร์มอนิก ถ้าไม่มีคนกดคีย์บอร์ด ต่อให้พูดใส่ไมโครโฟน ก็จะแทบไม่ได้ยินอะไรออกมา
{{IMG:piano-b-3.webp}}
สิ่งที่โวโคเดอร์สอนคนเล่นคีย์บอร์ด
- ความชัดของคำขึ้นกับเสียงพาหะที่สว่างและมีย่านความถี่ครบ คอร์ดที่เล่นจึงควรวางโน้ตให้กระจายในช่วงเสียงกลาง ไม่อัดแน่นอยู่ในเสียงต่ำ
- คอร์ดต้องค้างไว้ตลอดพยางค์ ถ้ามือยกเร็วเกินไป คำจะขาดหายแม้เสียงพูดยังอยู่
- การเปลี่ยนคอร์ดต้องตรงกับจังหวะของคำ ไม่ใช่แค่ตรงห้อง ผู้เล่นจึงต้องฟังเสียงร้องของตัวเองไปพร้อมกับมือ
- คอร์ดที่เปลี่ยนเสียงน้อยระหว่างกันช่วยให้ประโยคฟังต่อเนื่อง หลักเดียวกับการเชื่อมคอร์ดบนเปียโน
แบบฝึกร้องพร้อมค้างคอร์ดบนเปียโน
แม้ไม่มีโวโคเดอร์ ก็ใช้หลักการของมันฝึกการประสานมือกับเสียงได้
- เลือกเพลงง่ายที่ร้องได้ แล้วเล่นคอร์ดหนึ่งคอร์ดต่อห้องด้วยมือซ้าย
- ร้องหรือพูดเนื้อเพลงตามจังหวะ โดยไม่ปล่อยคอร์ดจนกว่าจะถึงคำที่ต้องเปลี่ยน
- อัดเสียงไว้ ฟังว่ามีช่องที่เสียงคอร์ดขาดก่อนคำจบหรือเปล่า
- ขั้นต่อไป ให้ย้ายคอร์ดไปมือขวาในช่วงเสียงกลาง แล้วสังเกตว่าเสียงร้องเด่นขึ้นหรือถูกกลบ
การฝึกแบบนี้ช่วยทั้งคนที่อยากเล่นเปียโนประกอบการร้อง และคนที่สนใจดนตรีอิเล็กทรอนิกส์ในอนาคต
จากโวโคเดอร์ถึงเทคโนโลยีเสียงยุคปัจจุบัน
แนวคิดแยกเสียงเป็นย่านความถี่แล้ววิเคราะห์การเปลี่ยนแปลง ยังเป็นพื้นฐานของงานประมวลผลเสียงจำนวนมากในปัจจุบัน ตั้งแต่การบีบอัดเสียงพูด ไปจนถึงระบบที่ฟังเสียงดนตรีแล้วบอกว่าโน้ตอะไรดังอยู่ เทคโนโลยีที่ช่วยผู้เรียนเปียโนฟังตัวเองจึงมีรากร่วมกับงานวิศวกรรมเสียงพูดเมื่อเกือบร้อยปีก่อน
คำถามที่พบบ่อย
ถาม: โวโคเดอร์กับโปรแกรมปรับเสียงร้องให้ตรงโน้ตเหมือนกันไหม
ตอบ: ไม่เหมือนกัน โวโคเดอร์ใช้เสียงพูดควบคุมเสียงอีกตัว ส่วนเครื่องมือปรับระดับเสียงจะแก้ระดับเสียงของเสียงร้องเดิมให้ใกล้โน้ตเป้าหมาย
ถาม: ต้องเล่นคีย์บอร์ดเก่งแค่ไหนจึงจะใช้โวโคเดอร์ได้
ตอบ: ขอแค่เล่นคอร์ดพื้นฐานและเปลี่ยนคอร์ดตรงจังหวะได้ ก็เริ่มทดลองได้แล้ว ส่วนการวางเสียงคอร์ดให้คำชัดจะดีขึ้นตามประสบการณ์
ถาม: เด็กเล่นโวโคเดอร์ได้ไหม
ตอบ: แอปและคีย์บอร์ดบางรุ่นมีเอฟเฟกต์คล้ายโวโคเดอร์ให้ทดลอง ใช้เป็นกิจกรรมสนุกเรื่องเสียงได้ โดยผู้ปกครองช่วยดูระดับความดังของหูฟัง
ถาม: ทำไมเสียงโวโคเดอร์ฟังเหมือนหุ่นยนต์
ตอบ: เพราะระดับเสียงมาจากคีย์บอร์ดที่นิ่งเป็นขั้น ไม่ได้ขึ้นลงตามธรรมชาติแบบเสียงพูด และเสียงพาหะเป็นเสียงสังเคราะห์ ไม่ใช่เสียงจากลำคอ
เริ่มฝึกประสานมือกับเสียงร้องวันนี้
TIGA ALPHA คือแอปพลิเคชันสอนเปียโนออนไลน์จากทีมคนไทย ใช้การสอนเปียโนด้วย AI ฟังสิ่งที่ผู้เรียนเล่นเปียโนแล้วชี้จุดที่โน้ตหรือจังหวะคลาด สอนได้ทั้งภาษาไทย อังกฤษ และจีนกลาง โดยมีครูอั้ม ผู้สอนเปียโนมา 20 ปี เป็น CEO และวางแนวทางบทเรียน ใครที่มองหาแอปสอนเปียโนซึ่งช่วยฝึกเล่นคอร์ดให้ตรงจังหวะ หรือแอปสอนเปียโนออนไลน์ที่ใช้ซ้อมเล่นประกอบการร้อง ลองแอปสอนเปียโน AI ได้ที่ TIGA ALPHA ทุกคนใช้แพ็กเกจพรีเมียมฟรี 7 วัน แล้วต่อเดือนละ 799 บาท
ถ้าอยากเรียนเปียโนออนไลน์ด้วยคอร์สเรียนเปียโนออนไลน์ AI ควบคู่กับการเรียนเปียโนกับครูแบบตัวต่อตัว ดูคอร์สเปียโนและคอร์สเรียนเปียโนได้ที่ TIGA Studio ซึ่งสอนดนตรีให้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ที่อยากเรียนดนตรีและเล่นดนตรีอย่างสนุก ส่วนเรื่องราวของบริษัทนวัตกรรมการศึกษาด้วย AI ที่อยู่เบื้องหลังแอป ติดตามได้ที่ www.tigaalpha.com